Kocakarı Hikmetleri 2

Hikmetlere devam*:


Kuşlar

Kümes teli çok pahalı olduğundan meyvelerimizin üstünü örtmek için naylon ağlar kullandık. Sincaplar dallara oturup ağda güzelce delikler açtı, kuşlar da rahatça içeri girdi, gören ağacı kocaman bir kuş kafesine dönüştürdüğümüzü sanır. Büyük annelerimizin yöntemlerine başvurup ağaçların arasında siyah kırnap gerdik. Kuşlar bu tür iplerle gökyüzü arasındaki mesafeyi tahminde zorlanır, aniden uçmaları gerektiğinde kanatlarıyla ipe takılmaktan korkar. Bir ürkütme yöntemi işte. Dallar rüzgarın etkisiyle ileri geri sallandığında ya da içeri (gözüpek) bir kuş girdiğinde naylon ip kolay kolay kopmaz.

Deneyimli kocakarılara göre kuşların genelde talan ettiği çuha çiçeği ve sarı çiğdem, lavanta çalısının dibine ekildiklerinde kuşların saldırısına uğramıyor. Biz lavantayı böğürtlenlerimizin, hatta çileklerimizin arasına ekmeyi düşünüyoruz. Denemekten zarar gelmez. Ama çileklerin büyüklüğünü ve tadını başka yerde yetişen çileklerle karşılaştıracağız çünkü çilek çabuk küser, bu kadar yoğun kokulu bir bitkinin yakınında olmasına kızabilir.

Kediler

Bahçesever bir arkadaşımız kedi naneleri üzerinde yuvarlanan, en güzel Alp çiçekleri üzerine yatıp güneşlenen komşunun kedisinden şikayetçiydi, sonunda ünlü bir gazeteye yazdığı yazıdan bu işe bir çare bulduğu anlaşılıyor: Çimin üstüne bir bisiklet lastiği konulmalı. Kediler bunun bir yılan olduğunu zannedip bir daha o bahçenin yanına bile uğramıyorlar.

Çiçek düzenlemek

'Buket yapma meraklıları bahçesini gözünden sakınanları zorlar' derdi eski botanikçiler, tabii eğer o günlerde de sap çiçek merakı olsaydı. Eski bahçelerin büyük kısmı o günlerde muhtemelen 'serpilecek otlar'a ayrılmıştı, halılar ortaya çıkmadan önce bu otlar ince samanla karıştırılıp hem kokusu hem de fareleri, bitleri, pireleri kaçırmak için her yere serpilirdi.

Bütün suç Hollandalı çiçek ressamlarında. 'Lale çılgınlığı' döneminde muhtemelen soğanların daha iyi pazarlanması amacıyla vazolara çiçekleri ilk dolduranlar onlardı.Üç dalla gerçek sanat eserleri yaratan Japonları çiçek satıcıları hiç sevmiyor olsa gerek. Sap çiçek meraklısı olup da bahçıvan olmayan bir insanın asla eline makas ya da bıçak tutuşturup bahçeye salmayın, özellikle çiçekli çalıların yanına. Bahçede çiçek kalmasını istiyorsanız tek yapacağınız (ayak kelepçeleri de yasaklanmış olduğuna göre) eve doldurulmuş çiçeklerin suda uzun zaman taze kalmasını sağlamak ki yeniden bahçeye taaruzda bulunulmasın.

Aralarına yüksükotu yerleştirilmiş bir demet çiçek suda çok uzun taze kalır. Özel bir kompozisyon nedeniyle yüksük otu görmek istemiyorsanız, yüksükotlarını suya katın. Bunun için bir avuç yaprak ve çiçeğin ya da henüz çiçek açmamışlarsa yalnızca yaprakların üstüne kaynar su döküp bir gece bekletin. Diğer bir yöntem suyun içine madeni para atmaktır. Düğün çiçekleri için vazonun suyuna şeker ekleyin, nergisler içinse suya odun kömürü ya da kafuru atın. Kasımpatının kesilmiş uçlarını önce sıcak suya, hemen ardından çok soğuk suya batırın. Laleler kesilir kesilmez önce gazete kağıdına sarılıp birkaç saatliğine boğazına kadar suda tutulmalı. Nergisleri (diğer bitkiler için zehirli bir madde salgılar, hatta bazı insanlar bile elledikleri an kabarır) mümkünse başka çiçeklerle birlikte vazoya koymamak gerekir. Ama mutlaka konulması gerekiyorsa bir saat ayrı bir suda bekletilmeli, sonra çalkalanmalı. Düğün çiçekleri, glayörler ve aslanağzının en üst gözü koparıp atılmalı.

Funda vazoda susuz haftalarca taze kalır, ne çiçekleri solar ne de yaprakları dökülür, kış ya da erken bahar türleri özellikle. Forsythia ve kış yasemini çiçekleri henüz gonca halindeyken kesilirlerse daha uzun suda kalırlar ve onları da önce sıcak suya batırmak gerekir. Her şeye karşın çiçek açan çalılardan çiçek kesilmesi gerekiyorsa aman yalnızca çiçek açan dal ucu kesilmesin. Eski dalda iki göz kalacak şekilde çiçek açan tüim ucu kesmek gerekir.

Mutfak Çöpleri

İnsanın yediği her şey bitkiler için yararlıdır. Havyar bile iç huzuryla balık ununa karıştırılabilir. Sebzelerin dış kabukları kompoze yığınına karıştırılmadan doğrudan yeşil gübre olarak kullanılabilir; ya küçük küçük doğranmış olarak iki kürek derinliğe ya da bir şey ekilmeden aylar öncesi bir karış derinliğe sererek. Mutfak lavabosunun gideri doğrudan kompoze yığınına akıtılabilir, tabii tabaklardaki et artıkları hariç, yoksa tilkiler, hatta bazen köpekler de et kokusunu aldıkları an tüm yığını hallaç pamuğu gibi atarlar. Bir türlü anlam veremediğimiz bir gariplik de kompoze yığının üstüne attığımız kahve telvelerine hiçbir hayvanın ilgi göstermemesi, telveyi filtre kağıdıyla attığımızda ise telvenin son zerresine kadar yalanıp tertemiz kalmış filtrenin oraya buraya atılması. Bunu tilkilerin bilerek yaptıklarından şüpheleniyoruz. Bize öyle geliyorki tilkiler kendi aralarında şöyle konuşuyorlar: 'Şimdi tavuk yemeye yukarı çiftliğe çıkalım, kahvemizi Boland'larda içeriz.' Ama bir zoolog bize bu konuda saçmaladığımızı söyledi.

Çay yaprakları

Kocakarılar çay yapraklarına bakıp kehanetlerini yaptıktan sonra onları dikkatlice kaldırır ve zamanı geldiğinde kamelyalarının altına gübre olarak koyar. Kamelyalar buna bayılır.

Süt

Süt şişelerini yıkamak gerektiğinde önce ağzına kadar su doldurup onları iyice çalkalayın. Bu sıvı her türlü saksı için harikulade bir gübredir. Yalnız saksılar değil, bahçe de bundan yararlanabilir. Ev duvarı boyunca yükselen sarmaşıklar kurumaya çok müsaittir. Böylece ev kadınının elindeki şişeleri yıkamak için fazla uzağa gitmesine gerek kalmaz

Sabunlu su

Modern bulaşık sabunları çıkmadan önce kocakarılar sabunlu suyun (özellikle soda içeriyorlarsa) çiçek ve sebze tarhlarına dökülmesini tavsiye ederlerdi, özellikle lahanalara çok iyi gelirmiş. Foseptik çukurlaru olup da bizim gibi modern tozları kullanmayı reddedenler, bu çabalarının mükafatını da bu şekilde almış oluyor.

Muz kabukları

Güllerin altındaki toprağa karıştırılan muz kabuklarının güllere çok iyi geldiği hep söylenegelmiştir. Bilim adamları bugün bunu doğruluyor, hızla çürüyen muz kabukları toprağı kalsiyum, magnezyum, kükürt, fosfor, sodyum ve silisik asit açısından zenginleştirirmiş.

Bira

Alışverişe gitmek için hep bindiğimiz otobüste rastlaştığımız Charlie bir keresinde bize ev yapımı biranın artıklarını mutfak camından dışarı boşalttığını anlatmıştı. Dışarda bir sürü çalı gülü varmış. Diğerleri eskisi gibi ağır aksak gelişirken tam cam önünde duran bir tanesi 6 metre 15 santim gibi muhteşem bir boya ulaşmış, öyle ki BBC'den bir adam bu görkemi görmeye bile gelmiş. Bira şişeleriniz dibini de tıpkı süt şişelerinin dibi gibi bahçede çalkalayıp yıkayın. Bahçeniz size teşekkür edecektir. Sanırım birada tüm numara içerdiği bira mayasında.

Ayakkabı

Eski deri çizme ya da ayakkabılarınızı çöpe atmak yazıktır, iyisi mi onları da bahçeye gömün. Deri yararlı şeylerle doludur ve zamanla çürür gider (o korkunç lastik ya da plastik taban hariç, onları da daha sonra alıp çöpe atmalısınız). İnsan terindeki tuzun da yararlı olduğunu belirtelim.

Yumurta kartonları

Yumurta kartonlarınızı iade etmeyin, sakın çöpe de atmayın. Tohum filizlendirmek için daha uygun bir kap bulamazsınız, üstelik de bedava.

Eski Naylonlar

Eski naylonlar sağlam ve esnektir, genç fidanları bağlamak için daha iyisini bulamazsınız.

* * *

Bütün bunları okuduktan sonra  dolup taşan çöp kovalarından şikayetçi olan kaldı  mı? Özellikle bizim gibi çöpleri arabayla en yakın konteynere kadar (ki bu, en az 45 dakika yürüme mesafesi demek) taşımak ya da haftada bir köye gelen çöp kamyonunu beklemek zorunda olan (o da kapıya kadar gelmiyor ama taşıma mesafesi hiç değilse 3 dakika) insanlar için ne büyük bir rahatlık: At bahçeye, göm bahçeye, herkes ve her şey memnun. Bizim köy halkı bu durumda ne yazık ki yakmayı yeğliyor. Eh, onun da en azından külü işe yarar...

* The Old Wives Lore, Maureen ve Bridget Boland

Kocakarı Hikmetleri 1

Bitki tanıtımına biraz ara verip okuduğum bir kitaptan* kocakarı hikmetleri aktarmak istiyorum. Hikmet lafı ne anlama gelir, bunu ben tam bilmiyorsam da bahçem biliyor çünkü olur olmaz yerlere serili gazeteler, kartonlar, eski tişörtler, ayakkabılar, deri yelekler... olur olmaz yerde biten sarımsaklar... her çalı dibinde duran yağ tenekeleri... olur olmaz sarkan çay poşetleri... huzur içinde oraya buraya atılmış sebze artıkları... ayrıca haşlanmış makarna ya da yumurta suyunu yanlışlıkla lavaboya döken insanlara karşı yükseltilen sesler... beş kiloluk yoğurt kaplarında bekletilen tütünler... kocaman bir çöp bidonunda toplanmış yağmur sularında çürümeye bırakılmış lahana artıkları ve ısırganlar... araba lastikleri içinde biriktirilen sebze artıkları (benim kompoze gübre anlayışım)... evet, bahçe tüm bunları yaşıyor ve hikmetin kerameti bunlar olsa gerek diyor. Sonra beni kırmamak için bütün bunlardan yararlanıyormuş gibi yapıyor, mümkün olduğu kadar az hastalanıp mümkün olduğu kadar çok çiçek açıyor. Ben de kocakarı bilgeliğinde bir hikmet varmış deyip devam ediyorum. Bahçeye gelenler de garipliklere alıştı.

Ama süt kutusunun dibinde kalmış sütü  biraz suyla karıştırıp saksıları suladığımda ya da yediğimiz meyvelerin artıklarını  (narenciye hariç çünkü fazla ekşi, ayrıca çürürken mantarımsı bir şeyler oluşturuyor) yallah diye bahçenin  bir tarafına fırlatıp attığımızda neye uğradıklarını şaşırdıklarını bakışlarından sezmiyor değilim.

Evet, şimdi söz kocakarılarda:

Tohumun azı olmaz

Biri kargaya, biri  serçeye
Biri kurudu kaldı, biri geçti büyümeye

(One for the rook, one for the crow,
One to die ane one to grow)

Döşekli ve döşeksiz fasulye ekimi

Fasulyeleri ekmeden önce tohum yatağına saç ya da kıl serpiştirmeyi bize öğreten bir kocakarı değil, hizmeti yaşlı emeklilerin ve sakatların ayağına götürmek için kendi dükkanını kapatmaktan çekinmemiş bir berberdi. Dükkanını hala özlemesinin tek nedeni de artık yalnız çalıştığı için eskisi gibi saç biriktirememesiydi.

Köyler arası otobüsler kocakarılara rastlamanın en kolay yoludur. Böyle bir yolculuk sırasında bir komşuya berberin bu tavsiyesini aktardığımda kadın hemen atılıp büyük annesinin sırf bu iş için at kılından bir döşeği yolup durduğunu, ayrıca kedi köpeklerinin taranan tüyleri, kendisinin ve çocuklarının saçlarını kullandığını anlatmıştı. Küçük zararlılar bu kıllara takılıp kalırmış, ayrıca at kılı da onları sokup öldürecek kadar sert ve sivriymiş. Çocukken çıplak ayakla at kılından bir divana oturmuş her insan bunu hemen canı gönülden onaylayacaktır. Bilim adamları ayrıca saç ve kılların değerli mineraller ve kimyasal maddelerle dolu olduğunu, başka bir yerden kolayca elde edilemeyecek iz elementler taşıdıklarını da tespit ettiler.

Lahana dikerken

Taze lahana fidesini dikmeden önce kökler yaldızlı kağıtla sarılmalıymış, lahana sineği kurtları böylece oradan uzak dururmuş. Fidenin etrafına, yaklaşık 10 cm uzağına, zifte batırlmış bir ip dolanmalı ya da gene zifte batırılmış keçeden bir halka geçirilmeliymiş, bu da kurtçukları uzak tutarmış.

Havuç dikerken

Havuç sineğine karşı naftalin topları ezilip toprağa karıştırılmalıymış. Sineklerin bulutlar halinde gezdiği yerlerde bile etkili bir yöntem. Sıralar arasında, tohumlardan 5'er cm uzağa katrana batılrılmış bir sicim de aynı işi görebilir. Özellikle tohumu toprağa atmadan önce ilk öneriyi uygalamayı unutanlar için bire bir.

Maydanoz dikerken

Genelde kokulu otları ekmeden önce toprağa biraz kül karıştırılması önerilir. Ancak bu yöntem maydanozlar için ölümcüldür. Dalgınlığa kurban gitmiş maydanozları kompese çukuruna atmak bile sakıncalı.

Sarımsak dikerken

Eski bir kokulu ot kitabına göre taze sarımsağın lezzetini tatlılaştırmak (her ne anlama geliyorsa) için dikmeden önce sarımsak dişlerini hafifçe sıkmak gerekirmiş: zeytin çekirdeğiyle birlikte ekmek de aynı işi görebilir.

Güller için yağ

Kocakarı olarak en özel ve en değerli keşfimizi _muhtemelen diğer herkes gibi_ bir tesadüf sonucu yaptık. Savaşın hemen sonrasında piyasaya yeni çıkan bulaşık sabununu sevincimizden öyle çok kullanmıştık ki, bulaşık suyunun köpüklerine yapışıp kalan yağ, mutfak camının altındaki foseptik çukurunun kapağında giderek kalınlaşan bir tabaka oluşturmuştu. Onu oradan temizledik; ama yiyeceğin hala karneyle verildiği o yıllarda ve Londra'da yaşıyorduk, 45 cm çapında, 5 cm kalındığında ve  leziz bir yağ tabakası görünümündeki bir şeyi çöp tenekesine atmamız imkansızdı. Gecenin karanlığına sığınıp gizlice onu arka bahçeye gömdük _ bir türlü doğru dürüst gelişemeyen bir sarmaşık gülünün hemen altına. İşte o yıl güller muhteşem oldu ve  çiçeklerin arkası hiç kesilmedi. O gün bugündür hiçbir gülü, kasabımızın şaşkın bakışları altında satın aldığımız bir parça yağı köklerine eklemeden dikmedik.

Kırlık bölgeye taşındığımız yıl aynı geleneği sürdürmek istedik. Ancak çevre ormanlarda kum gibi kaynayan tilkiler her seferinde dipteki yağı yemek için gülleri eşeleyip yerinden sökünce bu işten vazgeçmek zorunda kaldık. Ama şehirde yaşayanlara ya da evleri duvarlarla çevrilmiş bahçe sahiplerine bu uygulamayı hararetle tavsiye ederiz. Bir keresinde bir Fransız ailenin çevrede düşük yapmış kızların ölü bebeklerini asmaların altına gömdüklerini okumuştuk, muhtemelen aynı nedenlerle. Ama tabii sakın bizim de bunu önerdiğimiz sanılmasın.

Mevsim dışı yer değiştirmeler

Olur da bir bitkiyi soğuk bir havada başka yere taşımanız gerekiyorsa bitkiye soğuk değil ılık can suyu verin. Neden bilinmez, köklere çok iyi geliyor.

Küpe çiçeklerine eğreltiotu

Sıcak ve korunaklı vadimizde hassas küpe çiçeklerini bile kışları dışarda bırakıyoruz,  bugüne kadar bunun hiçbir zararını da görmedik; ancak her seferinde üzerlerine tepeleme kurutulmuş eğreltiotu yığıyoruz. Güzel bir sonbahar günü bizi bu faaliyetimiz sırasında yakalayan bir kocakarı dehşete kapıldı. Küpe çiçeklerinin altına atmak için küçük küçük kesilmiş yeşil eğreltiotlarından daha iyi

bir şey olmadığını söyledi. Köklerin daha derinlere yayılmalarına yol açarmış. Ama küpeler eğreltiotuna o kadar bayılırlarmış ki, üstlerinde bulunca bu kez köklerini havaya uzatmaya kalkarlarmış, bu da sıcak ve kuru havalarda onlara hiç iyi gelmezmiş. Biz de eğreltiotlarını küpelerin hem altına hem de üstüne yığarak orta yolu bulduğumuzu düşünüyoruz.

Kadife çiçekleri (Tagetes) her derde devadır

Çocukken yazları Kuzey Fransa'da bir balıkçı köyüne tatile giderdik. Annemizle babamız orada  Noel çiftinden küçük bir ev kiralarlardı. Bu sahilde iklim, özellikle rüzgarlar oldukça sertti. Köyün doğrudürüst tek bahçesi ev sahibimize aitti. Kendi ihtiyaçlarına yetecek kadar sebze yetiştirirlerdi ama çiçekler satılıktı.

Köy saf deniz kumu üzerine kurulmuştu. Ama bahçenin duvarı içindeki toprak en az çikolata kadar besleyiciydi. Her şey müthiş gelişiyordu. Kendi elleriyle yetişdirdiği dalyalar (yıldız çiçeği) Mösyö Noel'in gurur kaynağıydı, her biri tabak gibi kocamandı.

Bahçe çok güzel sayılmazdı, her bir tür çiçek, satışa en uygun şekilde sıralar halinde dizilmişti. Görüntü ne olursa olsun, bir şey tartışılmazdı: Başka hiçbir yerde bitkiler bu kadar sağlıklı, çiçekler bu kadar büyük olamazdı. Çiçeklerin İngilizce adlarını öğrenmeden Fransızcalarını öğrendik. Bizim 'Hintli düğme delikleri' olarak tanıdığımız çiçeğin İngiltere'de 'Fransız Kadife Çiçeği' olarak bilinmesine çok şaşırdık. Bu şekilde adlandırılmaları yoksa Fransızların (Mösyö Noel'den de anlaşılacağı gibi) bu çiçeği çok sevmelerinden mi kaynaklanıyordu. Bahçedeki her tarhın çevresi bu çiçeklerden oluşmuş mini çitlerle çevriliydi, hatta büyük tarhlarda bir de orta yere bir sıra kadife çiçeği ekilmişti. Hiç de hoş olmayan bir kokusu da olmasına karşın neden bu çiçeklerden bu kadar çok yetiştirdiğini Mösyö Noel'e sorduğumuzda 'Her derde deva onlar' cevabını almıştık.

Karısının hastalanan herkesin zorla burnuna dayadığı o korkunç çayların otlarını da bahçede yetiştirdiklerini bildiğimizden, kadife çiçeklerinin 'şu fani bedenimizin' başına gelebilecek her türlü belaya karşı bir deva olduğunu düşündük. Ama aslında Mösyö Noel sağlıktan bahsederken kast ettiği hep bitkilerin sağlığı idi. İster çiçek ya da sebze tarhlarında olsun ister seralarda, kadife çiçeklerinin hem kokusunun hem de kök salgılarının önemi ne kadar vurgulansa azdır. O günden sonra İngiltere'deki köylü bahçelerinde de kadife çiçeklerinin hep çit olarak kullanıldıklarına dikkat ettik, sanırım ne köylüler ne de Mösyö Noel bu davranışlarıyla yeraltındaki iplik solucanlarını (Nematodlar) ve beyaz sinekleri yok ettlklerinin farkındaydılar.

Patates ve domateslere kadife çiçeği mutlaka gereklidir.

Tagetes minuta, Fransız (Tagetes patula) ya da Afrika kökenli türlerden bile daha iyidir. Kızılderililerde bahçe kültürünün ne denli gelişmiş olduğunun en iyi kanıtı, kadife çiçeklerinin eski Meksika'da tarım tanrıçasına adanmış olmasıdır.

Sınırlı da olsa ısırgan

Isırganın tüm bahçeyi kaplamasına izin vermek elbetteki mümkün değil, ama komşu bitkilerin gelişimi üzerendeki olumlu etkileri de inkar edilemez, ayrıca kompoze yığınındaki çürümeyi hızlandırdıkları, bunu yaparken de son derece değerli atıklarla yığını zenginleştirdikleri de bilinen bir gerçek.

Doktor Papatya

Evde hastalanan biri için nasıl doktor çağrılırsa eski bahçıvanlar da hasta bitkileri için papatya hazır bulundurur. Hassas ya da sağlıksız bir bitkinin yanına biraz papatya ekildiğinde hasta bitki gözle görülür bir biçimde kendine gelir, ayrıca nane gibi otlar da papatyanın yanında çok daha keskin bir aroma geliştirirler. Bir süre sonra (papatyalar fazla büyümeye başladıklarında) bitki yeniden tatsızlaşır, sanki hasta doktoruna fazla bağlanmış ya da fazla şımarmış gibi. Bu yüzden işi biter bitmez papatya yerinden sökülmeli, ancak toprağına el sürülmemeli ki sonradan yeniden taze bir papatya oraya ekilebilsin. Papatyanın 'tatlı nefesi'nin ya da günümüz bilim adamlarının diliyle yapraklarından buharlaşan rayihanın komşu bitkiler üzerindeki olumlu etkisi oldum olası bilinir.

Üzerine basıldığında papatyalardan yükselen koku insanlara da hoş gelir. Bahçe yollarında papatya yetiştirmek bu yüzden her zaman hararetle tavsiye edilir, hem bu sayede yayılmaları da kontrol altında tutulabilir.

Papatya, lahanalara da iyi gelir,  (bir metre uzağına dikilmeleri şartıyla) soğanlara da.

Kokulu ot bahçesinin dışında kokulu otlar

Evin yakınında bir iki saksı ot bulundurmanın ev kadını için son derece pratik olması bir yana saf bir kokulu ot bahçesinin düşüncesi bile bizi ortaçağın o mükemmel günlerine geri götürmeye yetiyor. Sözcüğün kendisi bile bizi, süslü püslü hanımefendilerin, beyefendilerin salınarak gezdiği veya bir bakireninin kucağında bir sincap kafası, bir güneş saatinin altında ya da kuyu başında oturduğu o bahçeye götürüveriyor. Ama kocakarı tavsiyelerine kucak kabartacak olursak başka yerlere de kokulu ot ekmeliyiz: Çileklere örneğin hodan (Borago officinalis – sığırdili) özellikle iyi gelirken adaçayı, nane, kekik ve biberiye lahananın sağlıklı gelişimine büyük destek sağlarlar.

Neyse ki maydanoz çok dekoratif, çünkü arıları bahçeye çekmek için birbirdir. Köylü bahçelerinde, sağduyunun o örnek temsicilerinde, şu karmakarışık ve rengarenk bahçelerde maydanoz alyssum'la münavebeli olarak bordür olarak kullanılır. Güller arasına ekilen maydanoz gülün kokusunu arttırır, ayrıca yaprak bitlerini de kaçırır (hoş, güllerin arasına sarımsak ektiğimiz için yaprak bitimiz olmaz ya, bkz sayfa ?).

Maydanoz, domates ve kuşkonmaz için de yararlıdır.

Sedefotu seni canından bezdirmesin

Yalnızca lahana için değil, başka pek çok sebze türü için sedefotu zararlıdır. Bazı kocakarılar sedefotunun yanına dikilen adaçayının zehirli olduğunu iddia ederlerse de tıpkı fesleğen gibi kuruyup gittiği daha doğrudur.

Bazen glayörler  çiçek bahçesinde gözü rahatsız eden kazıkların işlevini üstlenmeleri için dikilir. Oysa özellikle bezelyeler ve fasulyelerle hiç geçinemezler, hele çilekler 15 metre uzaklıktan bile bu komşuyu itici bulur.

Dişbudak

Dişbudağa her zaman sihirli güçler ayfedilmiştir. Cadıları ve büyücüleri hangi güçlerle donatmış olurlarsa olsun  aklıbaşında hiçbir kocakarı bahçesinde dişbudağa yer vermez. Dişbudak öyle açgözlüdür ki çevresinden metrelerce uzağa toprakta can bırakmaz.

Biz dişbudakla iki garip deneyim yaşadık: Bir sarmaşı gülünü yıllar boyunca yaşlı bir ağaca sardırmıştık. Günün birinde rüzgar ağacı devirdi, sarmaşık da yerlere yattı. Oldukça uzakta, yamacın altında genç bir dişbudak vardı. Yukarı dalları gülleri sardıracak kadar uzamıştı. Böylece güllerden doğal bir kemer elde etmeyi umuyorduk. Ancak gülün dalları tam da dişbudağa deydikleri noktaya  kadar teker teker kurudu. Başka bir seferinde elimizin altında başka herek olmadığından dişbudak dalları aldık. Ama onlara sarmak istediğimiz mürdümükler (Wicke) bir türlü dişbudağa tutunmuyor, taze filizleri biz ne kadar dolarsak dolayalım geri kaçıyordu.

Bahçede büyümüş bir dişbudağı kesmeye karar verenler tüm köylülerin hararetle tavsiye edecekleri gibi, önce ağaçtan izin almalı. (Onayını nasıl göstediğine dair en ufak bir fikrimiz yok, belki de nezaket gereği yapılan bir uygulamadır.)

Dişbudak ağacı şöminede çok güzel yanar ve yakılmadan önce hangi ağacın ne kadar süre kurutulması gerektiğini anlatan eski bir köylü deyişi şu üçlükle son bulur:

Ama ister kuru ister yaş
kraliçedir dişbudak
başında altından bir taç

Defne

Bu bölüme girmesi konusunda bazı tereddütlerimiz varsa da bu bilgiyi paylaşmadan edemeyeceğiz. İnsan yakın çevresinde en az bir defne bulundurmalı. Peder Bartolomew bir zamanlar şöyle demiş: 'Defne bulunan yerde ev ve tarla yıldırım çarpmasından korunur.'

Gundermann, Kırkkilitotu (Sachachtelhalm) ve cüce mürver

Kadife çiçeklerinin, özellikle de Meksika türü olan Tagetes minuta'nın bu otları denetim altına aldıkları söylenir. Bahçeye gelen bir ziyaretçi olur olmaz karşısına çıkan kadife çiçekleri çalılarına hayretle bakabilir ama işe yarıyorlarsa kime ne?

Çimde ayrık otu olmamalı

Verilen bir tavsiye üzerine ayrık otuyla kaplanmış bir alana sık aralıklarla pancar tohumu ektik. Ayrık otları yok oldu. Pancar sevmiyor olabilirsiniz (çok sık ekildiğinde koca koca pancarlar da oluşmuyor zaten) ama eminim, ayrık otundansa pancarı yeğlersiniz.

Kulağımıza çalındığına göre domates ve acı bakla da aynı işi görürmüş. Ama bizim denemek için bir nedenimiz yoktu.

Bolca verilmeli

Çok yıllık yabani otların, özellikle etli yapraklıların önüne geçmek için onların büyümesine izin vermeli, çiçek açmaya hazırlandıkları an kesip yaprakları topraktan çıkan kökleri üzerine yatırmalı. İki yerde birden çıkıyorlarsa bütün kesilenleri toplayıp bir yere yatırmalı. Başarı şansı daha yüksek olur. Bu amaçla tarlalardan kesilen aynı tür otlar da aynı işi görür.

Şeftali ağacında naftalin topları

Şeftali ağacımızı her yıl yaprak kıvrılmasına karşı ilaçlardık. Boşuna, yapraklar gene kıvrılırdı. 'Kıvrılan yaprakları toplayın' dedi bir komşumuz, 'sonra ağaca birkaç naftalin topu asın'. O yıl hiçbir yaprak kıvrılmadı. Naftalin topları bulamadığımız bir yıl güve halkalarını denedik. Aynı işi gördüler, üstelik asması da daha kolay oldu. Şeftali ağacını noel ağacı gibi beyaz toplarla süslediğiniz için size tuhaf insanlar gözüyle bakılmasını istemiyorsanız, ziyaretçilerinize bu durumu açıklayın.

İspirto

Elimize geçirdiğimiz her ispirtoyu, brüksel lahanası ve diğer lahana türlerini külleme hastalığına karşı ilaçlamak için kullanmalıyız.

Lahanaların yanına biraz da ravend ekildiğinde lahana kök ur hastalığına yakalanma riskleri azalır.

Yaprak bitlerine karşı asla ilaç sıkmayın

Böcek ilacı üreticileri ile bazı bahçe kitabı yazarları arasında olağanüstü sıkılıkta gizli bir anlaşma olmalı, yoksa yazarlar neden okuyucularını gülleri yaprak bitlerine karşı ilaçlamaları için bir servet harcamaya, ayrıca çok kıymetli zamanlarını heba etmeye teşvik etsin. Bize rüşvet vermeye (ne yazık ki) kimse kalkmadı, bu yüzden biz de size büyük sırrı rahatça açıklayabiliriz: Güllerin yanına ekilecek tek bir diş sarımsak bütün bir sırayı bitlerden uzak tutar. Güllerin kökleri sarımsaktan, bitlerin hiç hoşuna gitmeyen bir madde alıyor. İlkbahar başlarında çocuklarının sağlığı konusunda kaygısız davranan anne babaları yüzünden bir iki bit yumurtadan çıkacak olsa da onlar ne yumurtlayabilir ne de çok uzun ayakta kalabilir.Sarımsaktan her ne alıyorsa bu, gülün kokusunu asla etkilemez ve sarımsakların çiçek açmalarına izin verilmediği sürece bahçe de sarımsak kokmaz. Bir yıl boyunca deneyin. Bir köşedeki gülleri tek bir diş sarımsakla koruyun, öteki köşedekine ise dilediğiniz miktarda ilaç sıkın _ bir daha bu konuda para ve zaman harcamaya kalkmazsınız. Soğan ailesinin her üyesi _sibulet dahil _ bu işe kısmen uygun ama yalnızca sarımsak en uygunu, bu da diğer denemeleri gereksiz kılıyor. Çok kuru havalarda sarımsakları sulamakta yarar var,  köklerinden saçılanları güller daha rahat özümseyebilir.

Yaprak biti ve beyaz sinek

Latin çiçeğinin meyve ağaçlarındaki yaprak bitlerine iyi geldiği söyleniyor, özellikle ağacın gövdesine sarılarak yükselen sarmaşık türünün; seralardaki beyaz sineklere karşı da gene latin çiçeği faydalıymış. Bu doğruysa, etki köklerden çok bitkiden yayılan aromayla ilgili olmalı, çünkü bilindiği gibi seralarda genellikle bitkiler saksıda olur, kocakarılar da her saksıya bir latin çiçeği ekin demediklerine göre...

Karınca

Atalarımız karıncalara karşı bizden çok daha sertti ve yaprak bitlerinin yol açtığı zararlardan esas olarak karıncaları sorumlu tutuyorlardı. 'Ayağınla ezdiğin acı baklaları (eczaneden temin edilebilir),' diye yazıyor eski bir kokulu ot uzmanı, 'ağacın alt kısmına sürersen ne karınca ne de pismires ağaca dokunabilir ya da yukarı tırmanabilir'. (Sözlükten pismires'e bakıp bilgiç bir dipnot yazmaya hazırlanıyordum ama sözcüğün kafamda canlandırdığı görüntüyü de bozmayı kendime yediremiyordum, Ortağçağ hayvan masalları kitaplarından fırlamış bir canavar, belki daha da korkunç, çünkü yalnızca üç milimetre uzunluğunda. Neyse ki akademik sorumluluk üstün geldi, sözlüğü açıp sözcüğün karşılığını buldum: Bizim şu ünlü pismires'in karşısında yalnızca 'karınca' yazıyordu.)

Tırtıllar

1718'de Kraliyet Akdemisi üyelerinden Robert Ball bahçıvanı Richard Bradley'e yazdığı bir mektupta, tatarlar ülkesinden esip gelen doğu rüzgarlarının nasıl başta tırtıllar, tüm bahçe zararlılarını önlerine katıp sürüler halinde üzerimize uçurduğunu uzun uzadıya anlatmış. Bu yüzden ağaçlar, yüksek çitler ya da hasırlarla bahçe, en azından bazı bitkiler bu yönden gelecek tehlikeye karşı korunmalıymış çünkü bu engellerin batısında tek bir tırtıla rastlamak mümkün değilmiş.

Sümüklüböcek

Bay Bradley'in Herfordshire'li bilgili bir beyden aldığı son derece yararlı bir bilgiye göre 'meyve ağaçlarının gövdeleri at kılından iki ya da üç sıra örgüyle' çevrilmeliymiş çünkü 'at kıllarında o kadar çok pörçük olur, örgüden taşan kıllar da o kadar keskin' olurmuş ki 'sümüklüböcek olsun diğer sümüklüler olsun ölümü göze almadan bunların üstünden geçemez'miş. Duvar dibine ekili meyve ağaçları için aynı bey, ağacın eni uzunluğunda bir örgüyü arka duvara çivilemeyi, duvara sarmaşık şeklinde (Spalierobst) yetiştirilen meyve ağaçları içinse ağacın gövdesine bir örgü, ayrıca duvardaki her desteğin altına birer örgü yerleştirilmesini öneriyor. Karnıbaharda tüm tarhın etrafı örgüyle çevrilmeliymiş.  O günlerde herhalde at kılından bol bir şey yoktu. Bu yozlaşmış günlerin modern insanının at kıllarını da nerden bulacağım diye umutsuzluğa kapılmasına gerek yok: Bira dolu bir reçel kavanozunu ağacın yanına koymak yeterli.

* Old Wives Lore for Gardeners, Maureen ve Bridget Boland

Sukkulentler

Kaktüslerden babam adına hoşlanmışsam, kauçukları annem adına bahçeye dikmişsem sukkulentlerin de nedeni büyük kızım olmalı. Bir gün bana birtakım etli yapraklar getirip avucuma koydu. O gün bugündür sukkulent şaşkınlıkla izlediğim bir mucize olarak bahçede yaşam sürüyor. Hoş tarafları mütevazı olmaları, yayılmaktan çekinmemeleri, hızlı büyümeleri. Hele bazıları çiçek de açmıyor mu... Kaktüslerin bir günde solan çiçeklerine karşın sukkulentler uzun bir tomurcuklanma, ardından çok uzun bir zaman çiçekte durma sürecinden geçiyorlar. İki ay solmadan, aynı tazelikte kalan çiçeklere rasgeldim.

Sukkulentler sık sık göç etmeyi seven ya da başka nedenlerle kök salma güçlüğü çeken insanlar için biçilmiş kaftan. Her bir yaprakta bitkinin tüm bilgileri saklı. Yani taşınırken yanınızda koca koca saksılar taşınması gerekmiyor. Her bir sukkulentten bir yaprak her cebe sığar. Ayrıca özel bir saklama yöntemi de gerekmediği gibi cepte ne kadar kurursa o kadar da iyi. Sonra o yaprak herhangi bir toprağa sokuluyor. Göz açıp kapayana kadar gene bir saksı dolusu o çiçekten elde etmek iş değil. Hızlı büyümek ve her yani kendi türleriyle bezemek sukkulentlerin en sevdiği iş.

Sukulkentlerin bitki alemindeki ilginçliklerinden biri her aileye ajan sokmuş olmaları. Aşağıdaki liste saf sukkulent ailelerini gösteriyor.

Agavaceae

Cactaceae

Crassulaceae

Aizoaceae

Apocynaceae

Didiereaceae

Euphorbiaceae

Asphodelaceae

Portulacaceae

Sukkulentlerin soğuğa gelmedikleri, mutlaka kışın içerde tutulmaları gerektiği iddiası bizim bölge için pek geçerli değil. Kışları aynı bitkilerin bir kısmını içerde diğer kısmını dışarda tutuyorum. Her iki grup da aynı şekilde gelişiyor. Tek fark içerdekilere ara sıra su vermem. Dışardakilere ise asla. Dışardakiler de iki ayrı yerde muhafaza ediliyor. Kimileri yağmurlara açık, kimileri ise bir damla su görmeden, yalnızca havanın nemiyle varolmaya mahkum. İstisnasız hepsi aynı sağlık ve sıhhatte. İşin tek püf noktası ara sıra (yani yılda bir iki kere) üstlerine kireç dökmek ya da kireçli su ile sulamak. Çöl kökenli olduklarından kireç severlermiş.

Organik Zehirler

Tüm canlılar gibi böcekler de kendilerine besin arar ve bol besin bulabilecekleri yerleri seçerler. En bol besin bulabilecekleri yerlerse bizim tarım alanlarımız. Genellikle tek tip bitkilerin dikildiği bu alanlar böcekler için oldukça çekici. Bu nedenle tarlalarda rastladığınız ve ürünlerimiz üzerinde hastalık yapan böceklere doğal alanlarda, ormanlarda kırlarda pek fazla rastlamıyoruz. Yaşam döngüleri çok kısa olan bu zararlı böcekler, tarım alanlarına ulaştıklarında kendilerine uygun besin maddelerinin fazlalığı nedeniyle hızla çoğalırlar. İnsanlar, tarıma geçişten kısa bir süre sonra bu tür böceklerle tanışmış ve ürünlerini onlardan korumak için çeşitli yöntemler geliştirmişler. İnsektisit - pestisit gibi çeşitli adlar verilen günümüz kimyasal böcek öldürücüleri yaklaşık olarak 150 yıl kadar önce kullanılmaya başlamış. Kimya biliminin gelişmesi ve çeşitli bileşiklerin sentezlenmesi sırasında bilim insanları bazı bileşimlerin canlılar üzerinde oldukça zehirli olduğunu bulmuşlar ve daha sonra bu zehirli bileşikleri evlerde ve tarım alanlarında kullanmaya başlamışlar. İlk yıllarda büyük başarılara imza atan bu zehirli bileşikler kısa sürede daha geniş çaplı kullanılır olmuş. Böcek öldürücü olarak kullanılan en ünlü kimyasal, DDT olarak bildiğimiz diklor-di- fenil-trikloroetilen (C14H9Cl5). Bu bileşik tarım alanlarında kullanılmış olan en güçlü zehir. 1940'h yıllarda İsviçreli kimyacı Paul Hermann Müiler tarafından bulunan DDT, 2. Dünya Savaşı sırasında sineklerin neden olduğu sıtma, tifüs gibi hastalıklarla mücadelede sinek ilacı olarak kullanılmış. 1948 yılında Müller'e Nobel Ödülünü kazandıran bu zehirin 1960'lı yıllarda balıklarda ve diğer canlıların vücudunda biriktiği tespit edilmiş. Kısa bir süre sonra diğer hayvanlar ve insanlar üzerinde de zehir etkisi gösterdiği anlaşılan DDT'nin kullanımı, 1970'li yıllarda Amerika ve Avrupa'nın birçok ülkesinde yasaklanmış. Bu yıllardan sonra, özellikle suda çözünebilen kimyasal zehirler hakkında yapılan araştırmalar, pestisit ve insektistlerin suya karışarak önce yeraltı sularına sızdığını ve buradan da denizlere ulaşarak deniz canlılarına geçtiğini gösterdi. Bunun dışında, bu zehirlerin toprak canlılarını ve bu canlılarla beslenen diğer kara hayvanlarıyla kuşları da zehirlediği ortaya çıktı. Tüm bu sonuçlar ışığında, dünya genelinde kimyasal böcek öldürücülerin üretimi yavaşlatılarak atalarımızın kullandığı bitkisel böcek öldürücülere doğru bir dönüş yaşandı. 'Günümüzde böcek öldürücü olarak kullanılan bitki sayısı, dünya genelinde yaklaşık 2000 kadar. Ancak bunların hemen hepsi aynı derecede etkili değil. Bugün organik tarımda kullanılan bitkisel böcek öldürücülerin başındaysa bizim çok yakından tanıdığımız bitkiler geliyor. Tütün, sarımsak, krizantem ve acıbiber bunlardan birkaçı. Sigaranın hammaddesi olarak tanıdığımız tütün (Nicotîana tobaccum), yeryüzünde bulunan en zehirli bitki ailesinin (Solanaceae) bir üyesi olan patlıcangillerden. Tütün bitkisi içinde bulunan ve nornikotin ve anabasin adı verilen bileşikler, insanlar ve diğer memeliler için orta düzeyde zehirliyken böcekler için öldürücü derecede zehirli. 1690 yılından beri böcek öldürücü olarak kullanılan tütün yapraklarının kullanımı 1950 yılından sonra artış gösteriyor. Tütün yapraklarından elde edilen özüt suyla karıştırılarak tarlalara püskürtülüyor. Tütünden elde edilen bu doğal zehir, böceklerin vücuduna solunum yoluyla gaz halinde girerek sinir sistemlerini felç ediyor ve böceğin ölümüne neden oluyor. Tütünden elde edilen doğal zehir özellikle emici tipte ağzı olan ve yumuşak vücutlu böceklere karşı etkili oluyor. Papatyagiller (Asteraceae) ailesinden olan krizantem (Chrysanthemum cinerariaefolium), bilinen en eski ve en yaygın kullanım alanına sahip doğal böcek öldürücü konumunda. Çiçeklerinden elde edilen özütünde bulunan krisantemik ve pyretrik asitler, böcekler için öldürücü nitelikte. Bu bileşikler, böceklerin sinir hücrelerinin aşırı uyarılması sonucunda kaslarının kasılması ve felç olmalarına, daha sonra da hızlı bir şekilde ölmelerine neden oluyor. Krizantemden elde edilen ilacının güneşten çabuk etkilenmesi, onun geniş alanlarda kullanılmasına engel oluyor. Ancak susam ekstresiyle karıştırılarak tarlalarda da kullanılabiliyor. Daha çok kapalı alanlarda ve evlerde böcek ilacı olarak kullanılan bu tür, özellikle yaprak bitleri ve yaprak pireleri üzerinde etkili. Sofralarımızın vazgeçilmez garnitürlerinden olan sarımsak da kuvvetli bir böcek zehiri. Zambakgiller (Liliaceae) ailesinden olan bu bitki, sahip olduğu kükürtlü bileşikler sayesinde zararlı böceklerin bitkilere yaklaşmasını önlüyor. Bu tip bileşiklere böcek kovucu adı veriliyor. Sarmısaktan elde edilen özüt böcekleri öldürmediği için, böcek öldürücülere göre daha sık kullanılması gerekiyor. Tütün ile aynı aileden olan acıbiber (Capsicum annum) da böcekler için hem kovucu hem de öldürücü olarak kullanılabiliyor. Bibere acılığını veren bileşikler, böcek kovucu özelliğe de sahip. Yani biber özü sıkılan alanlara böcekler yaklaşmıyor. Hardal özüyle karıştırılan acıbiber özleriyse böceklerin ölümüne neden oluyor. Acıbiber bileşikleri böceklerin hücre zarını delerek, öldürücü olan hardal bileşiklerinin sinir hücrelerine girmesine ve onları etkisiz hale getirmesine yarıyor. Cenk Durmuşkahya, BİLİM ve TEKNİK, Kasım 2006

Biraz da Diğer Sakinler...

Bitki tanımaya biraz ara verip bahçenin diğer sakinlerine, bitkilere 'zarar' verdikleri gerekçesiyle sevilmeyen, hatta zehirlerle (ya da ezilerek) öldürülen diğer sakinlerden
söz edelim: Börtü böcekler, sümüklü böcekler, kurbağalar, kaplumbağalar, karıncalar, yılanlar, akrepler, kirpiler, kertenkeleler, fareler, solucanlar, kurtçuklar, kuşlar...
Kaplumbağalar, Lafonten masallarındaki tavşan ve kaplumbağa hikayesinin başka bir boyutunu anlamamı sağladı. Bir kere kaplumbağalar hiç de yavaş değil. Yere bıraktığınız bir kaplumbağa göz açıp kapayana kadar gözden kaybolmasını biliyor. Kalın kabuğundan beklenmeyecek kadar çevik ve tabii ki masalda da vurgulandığı gibi istikrarlı. Aklına koyduğu bir hedeften onu döndürmenin imkanı yok. Günde bilmem kaç kere onu çileklerimin arasından çıkarıp bahçenin tam zıt ucuna taşıyorum. Bir süre sonra çileklerin arasında gene bitiveriyor. Tabii ki tavşan ondan daha hızlıdır. Ama her şey göreceli. Kaplumbağaları öldürmekten neyse ki kimse hoşlanmıyor. Ama özellikle börülceye, karpuza bayıldığından ortalıkta görülmeyegörsün, derhal komşu bahçeye atılıveriyor. İştahının büyük olduğundan eminim ama ben onun söylendiği kadar zararlı olduğunu sanmıyorum. Zaten sonunda onunla çileklerimi de paylaşmaya karar verdim. O günden beri rahatım. Ona da yetiyor, bana da. O ve irili ufaklı tüm ailesi bu kararımın ardından bir süre ortalıkta çilekten kıpkırmızı dolaştı. Ben de kalan çileklerden reçeller, yoğurtlar yaptım, hala da yapıyorum, yani hepimize yetiyor. Gene de sebze fidelerini diktikten sonra sık sık kontrol etmek lazım. Yeni fidelere bayılıyorlar. Bu yüzden fide dikiminde bol kepçe davranılmalı. Ve sık sık kontrol edilmeli. Ben bu sene tam beş kere baştan biber patlıcan ektim.
Tıpkı kaplumbağalar gibi kertenkeleler de başta beni hayli ürküttü. Çünkü çalıların arasına gürültüyle dalmak gibi bir alışkanlıkları var. Bahçede daha çok dinazorların mini modellerinden olduğu için onlara dino adı taktık. Bir de yeşil renklileri var. Onlar çok daha zarif. Bahçede ne iş yaparlar, hiçbir fikrim yok. Zaten onların ayları kış sonundan ilk sıcaklara kadar. Artık gürültülü kaçışlarına hemen hemen hiç rastlamıyorum. Yerlerini biraz da tuza tükürenlere bıraktılar galiba. Tuza tükürenler albino kertenkeleler. İnsanların yanında yaşamaktan hoşlanıyorlar. Nedense onları öldürmek günah. Bir de hikayeleri var ama şu anda hatırlamıyorum.
Kurbağamız iki cins. Biri bildiğimiz kurbağa. Şişman ve çirkin ve ıslak. İnsanın eline alıp öpmesi için kraliçe olma azmi göstermesi gerek. Diğer kurbağa tam tersine yemyeşil ve kupkuru. Ağaç kurbağası olabilir mi? Muzların yaprakları arasında yaşamaya bayılıyorlar. Bir de yavrular mutfağa dalmayı pek sever.
Neden bilmem, sümüklü böceklere Batılı kitaplarda çok büyük savaş açılıyor. Bitkilerin arasına bira dolu kaplardan yapılmış tuzaklar kurmalar, bitkilerin arasına zehirler serpmeler, gece elde fener sümüklü böcek avına çıkmalar, tabii gördüğün an ezip öldürmeler vs. vs... Bu yıl az kalsın onlara hak verecektim. Bahçe adeta sümüklü böcek akınına uğradı. Her boydan ve çoktular ve mesela enginarlardan kendilerine muhteşem ziyafetler hazırladıklarına eminim. Özellikle çiçeğin göbeğine yerleşip o goncaları hatur hutur yiyorlar. Bir ara geceleri ne zaman dışarı çıksam kendimi adeta sümüklü böcek denizinin ortasına sanırdım, geceleri hareketleniyorlar çünkü. Acaba ben de mi öldürsem diye düşünürken giderek kayboldular. Yoksa Batının ıslak yazları yüzünden mi bahçelerin belalılarından addediliyorlar?
Arılardan yana hiç sıkıntımız yok. Bu bölge zaten arıcılığıyla meşhur. Hatta komşumuzun kovanları bizim alt çitin hemen yanı başında sıralanıyor. Arı çeşidi de çok. Yabani arı, bal arısı, buralıların kızıl arı dediklerinden, demir arı... Hangisi bilmiyorum, içlerinden bir tanesinin en büyük merakı evin içine yuva yapmak. Çerçeve arkası, şapka içi, yastık altı... Kısaca bir süre yerinden oynatılmayacağını düşündüğü her yere çamurdan huni şeklinde yuvalar yapıyor, bazen tek, bazen koloni halinde, artık keşfedilme süresine göre. Arı alerjisi ailemizin yalnız bir ferdinde görüldüğünden, o da yalnızca tatillerde bir aylığına geldiğinden birlikte korkusuzca yaşadığımız gibi onları bahçeye çekmek için özel bitki bile ekiyorum. Hoş, fazla özel bitki aramam da gerekmiyor. Çiçek açan her şeye bayılıyorlar. Şu sıralar çiçek açan ligiustrumlar en büyük besin kaynakları. Sabahın erken saatlerinde o civardan geçerken insan kendini biraz korku filminde sanıyor, öyle kalabalıklar... Çıkardıkları 'vız'lardan insanın neredeyse kulağının zarı patlayacak.
Şu yanda görülen kurtçuk galiba sonra güzel beyaz bir kelebeğe dönüşüyor. Genelde bahçelerde kurtçuklardan çok korkuluyor. Bir türü güllere ve lahanalara ciddi hasar veriyor. Bir bitkiye dadanmayagörsünler, geride bir tek yaprağın iskeleti kalıyor.

En iyi ilaç, arap sabunu+ispirto karışımı. Tam ölçüsünü bilmiyorum ama güldeki bitler türü böcekler sözkonusu oldu mu arap sabununu bol tutuyorum, yaprakları kıvıran güve türü böceklerde ise ispirtoyu basıyorum. Yaklaşık bir litreye bir-iki avuç arap sabunu, bir su bardağı ispirto. Beyaz sineklerle baş etmek için bu karışıma 2 çorba kaşığı karbonat ekliyorum. Bir diğer gizli ilacım sarımsak. Böceklenmeye fazla yatkın bitkilerin etrafına mutlaka bir-iki diş sarımsak ekiyorum. Ayrıca bir-iki gün suya ısladığım birkaç baş sarımsağın suyunu süzüp ilaç niyetine sıkıyorum. Bahçe birden çürümüş sarımsak kokuveriyor. İşte bu koku bizi nasıl rahatsız ediyorsa böcekleri bin misli daha rahatsız ediyormuş. Ayrıca iyi bir mantar ilacı:
Çiçek yağını suyla inceltip arap sabunuyla çoğaltıp içine de sarımsak suyu eklenecek. Yalnız bunu daha dikkatli sıkmak lazım çünkü bu arada 'kötü' böcekleri yiyen 'iyi' böcekler de size kızıp bölgeyi terk edebilir. Ayrıca mutlaka önceden bir iki yaprağa sıkıp bitkinin bu ilaca vereceği cevabı kontrol etmek lazım. O da küsebilir.
Bu yıl favori ilacım, bildiğimiz süt. Yaz sıcağında nemden yararlanıp yayılma eğilimi gösteren bir sürü mantar hastalığına karşı etkili olduğunu okudum bir yerlerde. Özellikle yağlı süt olacak (süt tozu bile olabilir). Bir ölçüyü 6-7 ölçü suyla sulandırıp 15 günde bir, sabah erkenden domateslere, salatalıklara, kabaklara sıkıyorum. (Söylendiğine göre güllere de iyi geliyormuş.) Sonuç şimdilik iyi. Ama henüz sıcaklar da tam olarak bastırmadığından neticeyi ben de merak ediyorum.
Önerilen diğer ilaçların başında ısırgan otu geliyor. Kuru ya da taze ısırgan iyice çürüyene kadar suda bekletiliyor. Süzülüp suyla çoğaltılarak bitkilere sıkılıyor. İnternetteki sayfaların birinde (ne yazık ki kaydetmemişim) mine çalısının (Lantana camara) yaprakları da böcek ilacı olarak öneriliyor. Yaprakların ne kadar kötü bir koku yaydığını bildiğimden çok makul geldi ama henüz denemedim.
Ama benim en büyük sırrım Neem. Her 'ilacın' içine mutlaka bir-iki damla damlatıyorum. Öldürmez, kovalar cinsinden bir etkisi olduğu söyleniyor. Aslında gerçekten sağlıklı bir bahçede her şey dengede olacağından bu tür ilaçların da hiçbirine gerek kalmayabilir.

Yılanlardan pek bahsetmek istemiyorum. Bahçe için çok faydalı olduklarını biliyorsam da o faydalarını bizler ortalıkta yokken yerine getirmelerini tercih ederim. Onlara hayranım ve çok seviyorum ama uzaktan.
Buna karşılık solucanlar en yakın arkadaşlarım. Toprak değiştirirken saksılarda rastgelirsem hemen toprağa atıyorum. Dar mekandan kurtulmanın sevinci içinde hoplaya zıplaya kayboluyorlar.
Bir de kirpimiz var. Bize senede yalnız bir kere gözükür.
Kuşlarsız bir bahçe düşünülemez. Bahçeye zehir atmama nedenlerimden biri arılarsa diğeri kesinlikle kuşlar. Atılan her zehir, öldürülen her böcek aslında bahçedeki diğer canlıların gıdasını yok etmek demek. Sırf ben mi karnımı doyurmalıyım?
Bahçeye mümkün olduğu kadar çok kuş çekmek için kışın onları bol ve düzenli beslemek gerekiyor. Önümdeki çimende her sabah mutlaka ekmek kırıntısı bulunur. Yazın yiyeceklerini nasılsa buluyorlar. Tabii kuşların şöyle bir faydası da var: Mesela üzümlerin yenecek kıvama gelip gelmediğini en iyi onlar biliyor. Dikkat etmez ve toplamayı yarına ertelerseniz tek bir tane üzüm bulamama ihtimali de var.

Alacalı Yapraklar

Hedera Helix

Oleander _ Zakkum

Begonvil

Vinca _ Cezayir Menekşesi

Abutilon

Agave americana

Salvia _ Adaçayı

Euonymus _ Taflan

Lantana Camara _ Mine Çalısı

Latince adlarda variegata eki genellikle bitkilerdeki alacalı yapraklara işaret ediyor. Son zamanlardaki meraklarımdan biri de bu.